MÔ HÌNH HOẠT ĐỘNG NÀO CHO QUỸ ĐẦU TƯ PHÁT TRIỂN ĐỊA PHƯƠNG ?

          Tôi có vinh dự được làm Chủ tịch Hội đồng quản lý Quỹ Đầu tư phát triển thành phố Đà Nẵng (Quỹ) từ khi thành lập đến nay. Trong 10 năm làm Chủ tịch thì 8 năm đầu kiêm nhiệm và 2 năm sau làm chuyên trách sau khi thôi nhiệm vụ Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố vào cuối năm 2015. Có thể nói thời gian phụ trách Quỹ như vậy là khá dài trong bối cảnh nhân sự Hội đồng quản lý luôn thay đổi, như Phó Chủ tịch Quỹ là Giám đốc Sở Tài chính và thành viên là Giám đốc Sở Kế hoạch Đầu tư đã thay đổi đến 3 lần, các thành viên là Giám đốc Ngân hàng nhà nước và Giám đốc Quỹ cũng thay đổi 2 lần. Với thời gian “thâm niên” như vậy nên tôi là người có trách nhiệm nhiều nhất về sự phát triển cũng như những hạn chế của Quỹ, nhân đây tôi muốn được chia sẻ một vài kinh nghiệm với mọi người.

          1. Tôi còn nhớ vào năm 2004 trước khi thôi nhiệm vụ giám đốc Sở Tài chính, tôi đã đại diện cho thành phố ký vay đến 2.200 tỷ đồng tại một số ngân hàng thương mại trên địa bàn để bổ sung vốn đầu tư một số công trình của thành phố. Thời kỳ này cả Đà Nẵng là một công trường, hàng năm có cả trăm dự án, công trình hạ tầng giao thông, đô thị được triển khai, vốn đầu tư được phân bổ hằng năm chẳng thấm thía gì. Việc thành phố có chủ trương đi vay thương mại để đầu tư hạ tầng lại chưa có tiền lệ, và về nguyên tắc tài chính cũng không cho phép ngân sách đi vay ngắn hạn để đầu tư dài hạn. Vấn đề khá rắc rối nên việc phân công ai đứng ra ký vay nợ cũng phải thảo luận mất nhiều phiên họp của UBND thành phố. Chủ tịch hay một phó chủ tịch nào ký? Cuối cùng thống nhất Giám đốc Sở Tài chính sẽ ký vay. Đến khi đi thương lượng với các ngân hàng thương mại không phải ngân hàng nào cũng mặn mà, tôi nhớ lúc đó chỉ có vài ngân hàng có quan hệ thân tình mới tích cực thuyết phục được Hội sở cho vay, nhưng họ cũng đặt ra những điều kiện rất ngặt. Ví dụ như trong khế ước vay thì ngoài Giám đốc Sở Tài chính ký nhận nợ phải có Chủ tịch thành phố ký cam kết trả nợ; các ngân hàng chỉ đồng ý cho vay và trả nợ trong 12 tháng mà không cho vay trung hạn…Để đảm bảo điều kiện này, tôi đã tham mưu cho Chủ tịch UBND thành phố dựa vào Quỹ dự trữ tài chính tích lũy hàng năm của ngân sách thành phố và nguồn khai thác quỹ đất thông qua đầu tư hạ tầng. Tuy vậy, cũng có năm huy động không đủ tiền trả nợ phải sử dụng các nguồn khác kịp trả nợ dù biết làm vậy không đúng quy định. 

Tham quan sa bàn tại Pháp

          Từ bối cảnh như vậy mà thành phố đã bàn bạc manh nha cần có một Quỹ đầu tư từ đầu những năm 2000 nhưng mãi hơn 5 năm sau khi được Chính phủ có chủ trương mới thành lập được.

          2. Trong tổng vốn hoạt động hiện nay của Quỹ thì đã có gần 534 tỷ chiếm khoảng 36% là vốn huy động được từ Ngân hàng thế giới (WB) và Cơ quan Phát triển Pháp (AFD). Hoạt động huy động vốn của Quỹ được coi là một ưu tiên và cũng đã được các tổ chức tài chính quốc tế đánh giá khá tốt về kết quả sử dụng vốn. Tôi nhớ chuyến đi nghiên cứu kinh nghiệm tại Pháp do AFD tài trợ cho đoàn cán bộ của Quỹ vào tháng 9/2015 đã để lại cho chúng tôi nhiều ấn tượng sâu sắc.

          Ấn tượng đầu tiên là khi máy bay hạ cánh xuống sân bay Charles de Gaulle, Paris. Mọi người trong đoàn chuẩn bị làm thủ tục nhập cảnh trong tâm trạng rất mệt mỏi sau chuyến bay dài, bây giờ lại phải xếp hàng chờ đợi khai báo. Nhưng khi nghe hướng dẫn viên thông báo mọi người không phải khai báo gì, chỉ cần đưa hộ chiếu cho nhân viên an ninh kiểm tra để nhập cảnh thôi, ai cũng thở phào nhẹ nhõm. Các nhân viên an ninh Pháp thật dễ thương khi họ luôn chào hỏi với gương mặt vui vẻ mà không một lời hạch sách nào đối với du khách, chúng tôi đã làm thủ tục nhập cảnh rất nhanh chóng. Điều làm chúng tôi ngạc nhiên cùng sự kính nể là trong thời gian này dù tại Paris và các thành phố khác của Pháp đã có những vụ tấn công khủng bố nhưng họ vẫn ung dung tự tại cắt bỏ các thủ thục nhập cảnh rườm rà, mất nhiều thời gian du khách, trong khi các nước khác thì làm ngược lại.

          … Cũng với sự ngạc nhiên như vậy xen lẫn chút buồn phiền đã xảy ra với tôi khi đoàn công tác háo hức được đi tàu cao tốc (vận tốc đến 450 km/h) từ một thành phố của Đức về lại Pháp. Chỉ trong vài phút, khi mọi người tập trung sắp xếp hành lý và tìm chổ ngồi, lúc tàu vừa chạy tôi nhìn lên chiếc va ly mới vừa đặt trên khoang hành lý thì, ôi thôi…nó đã không cánh mà bay mất! May mà hộ chiếu và tiền tiêu vặt tôi đã cẩn thận cất trong người. Đến lúc đó không ai trong đoàn nghĩ rằng ở đất nước văn minh nhất châu Âu này mà lại xảy ra tệ nạn trộm cắp siêu đẳng như vậy? Anh hướng dẫn viên giải thích cho chúng tôi là dân nhập cư từ các nơi vào nước Đức và châu Âu ồ ạt nên ngày càng khó quản lý trật tự xã hội. Lần đầu tiên tôi lâm vào tình cảnh thiếu thốn mọi thứ trong hơn một tuần lễ khi ở nước ngoài!

          Nhưng ấn tượng sâu sắc nhất chúng tôi đã rút ra được trong chuyến đi này là những điều rất mới mẻ khi nghiên cứu về các mô hình ngân hàng công và cơ quan tài chính địa phương của Pháp, cũng như phương thức kết hợp hài hòa rất sáng tạo giữa khu vực công và khu vực tư của bạn. Điều mà đất nước ta hoàn toàn có thể tham khảo trong bối cảnh hiện nay.

          Chúng tôi đã dành một tuần làm việc liên tục với Ngân hàng công quốc gia-CDC, Công ty Tư vấn dịch vụ công-SCET, Tổng cục mạng lưới và vùng lãnh thổ (thuộc Bộ Sinh thái, Phát triển bền vững và Năng lượng), Cơ quan Tài chính địa phương-AFL, Trung tâm thông tin về quy hoạch, kiến trúc và phát triển đô thị Paris-Pavillon de l”Arsenal, Dự án SEMAVIP,  Viện nghiên cứu phân quyền về hợp tác công tư-IGD, và cuối cùng là Cơ quan phát triển Pháp-AFD. Lịch trình làm việc khá căng, cứ liên tục cả ngày với cường độ cao, đoàn chỉ tranh thủ thăm thú Paris vào ban đêm là chính. Đây cũng là một trải nghiệm lần đầu của đoàn với cách làm việc theo tác phong công nghiệp mà còn lâu lắm đất nước ta mới theo kịp. Kết quả cuối cùng của chuyến đi là chúng tôi đã nghiên cứu được nhiều mô hình hay trong hoạt động liên quan đến Quỹ Đầu tư phát triển địa phương, và đã đạt được thỏa thuận với Cơ quan phát triển Pháp về gói tín dụng ưu đãi (giai đoạn 2) 30 triệu euro dành cho Quỹ ĐTPT Đà Nẵng.

Làm việc cùng các cơ quan tại pháp

          3. Trong các mô hình hoạt động, có những mô hình rất mới mẻ với nước ta.

          Đó là mô hình Tập đoàn CDC nguyên là một ngân hàng công đã 200 năm tuổi, hiện có 118.000 người làm việc. Là tập đoàn duy nhất nước Pháp (trên thế giới cũng chỉ có ít tập đoàn tương tự) có chức năng vì lợi ích công cộng và sự phát triển kinh tế của quốc gia. CDC quản lý một số quỹ dưới các tài khoản tiết kiệm, đầu tư dưới hình thức an sinh trong các dự án lợi ích công của các địa phương và khu vực, hoạt động như một ngân hàng công cho hệ thống an sinh xã hội, quản lý cơ chế lương hưu bán công và công lập, cung cấp các khoản vay cho chính quyền địa phương đầu tư vào y tế, bệnh viện, nhà ở xã hội, và góp vốn vào các dự án kinh tế hỗn hợp v.v... Tập đoàn có nhiều công ty con quan trọng tham gia vào các hoạt động phát triển kinh tế, nhà ở xã hội, vận tải hành khách, kỹ thuật và hạ tầng, môi trường, CNTT, du lịch và giải trí, bảo hiểm, cung cấp các dịch vụ cho chính quyền địa phương…Tóm lại, CDC vừa một tập đoàn công đa ngành, đa lĩnh vực, vừa là một định chế tài chính đặt biệt, có cơ chế hợp tác với các công ty tư nhân thực hiện các dự án, dịch vụ công ở các vùng và thành phố của Cộng hòa Pháp. Theo tôi, trong tương lai nước ta nên xây dựng tập đoàn có mô hình tương tự, vì mục tiêu phục vụ lợi ích công, Quỹ Đầu tư phát triển có thể thành một chi nhánh của tập đoàn ở địa phương.

          Điều rất hay mà các Quỹ tài chính ở ta chưa làm được là nguồn vốn hình thành của CDC chủ yếu huy động ngắn hạn dưới tài khoản tiết kiệm trong dân cư nhưng có thể cho vay ưu đãi đầu tư dài hạn từ 15-40 năm với lãi suất do nhà nước quy định cho các dự án phát triển đô thị, phát triển kinh tế các địa phương.

          Một mô hình khác cũng rất mới so với Việt Nam là Công ty Tư vấn dịch vụ công và chuyên gia cho các vùng lãnh thổ - SCET, nguyên là công ty con của CDC, nhưng nay đã được thoái 100% vốn cho tư nhân. Đây là một công ty tư vấn và cung ứng dịch vụ đa dạng cho lĩnh vực công của chính quyền địa phương. Hai lĩnh vực hoạt động chính của công ty là tư vấn dự án (khả năng trả nợ của dự án) và quản lý dịch vụ. SCET hổ trợ một mạng lưới 290 doanh nghiệp hỗn hợp ở các địa phương, gồm các doanh nghiệp có vốn từ khu vực công và tư nhân. SCET cung ứng các dịch vụ hỗ trợ kỹ thuật về công cụ quản lý, quản lý dự án, tòa nhà, nhân lực, chiến lược phát triển đô thị, làm chuyên gia cho các dự án địa phương từ giai đoạn tham mưu phê duyệt dự án đến gian đoạn bán hàng…Đây là mô hình ta cần học tập để nâng cao hiệu quả, chất lượng xây dựng, quản lý dự án công, đặc biệt là phương thức kết hơp hài hòa giữa lĩnh vực công và lĩnh vực tư.

          4. Vậy mô hình hoạt động của Quỹ Đầu tư phát triển của nước ta trong tương lai nên như thế nào?

          Từ kinh nghiệm trên và tham khảo thêm hoạt động đầu tư cơ sở hạ tầng của các nước trên thế giới, tôi thấy mô hình hợp tác công tư nên là mô hình hoạt động thích hợp của Quỹ trong giai đoạn mới. Ấn Độ, Hàn quốc, Singapore, Malaysia, Thái Lan…là những nước có trình độ phát triển nhất định nhưng đều không coi NSNN là kênh chủ yếu để đầu tư hạ tầng mà họ kêu gọi vốn từ thành phần tư nhân trong và ngoài nước là chính thông qua các định chế tài chính công. Nước ta mới ở giai đoạn phát triển trung bình, lại đang có nợ công cao, trong khi nhu cầu vốn đầu tư hạ tầng của đất nước và các địa phương rất lớn. Vì thế việc Chính phủ và chính quyền các địa phương cần củng cố các Quỹ đầu tư phát triển đủ mạnh để đảm nhận vai trò quan trọng trong hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội địa phương là chủ trương rất cần thiết hiện nay.

          Các Quỹ cần được xây dựng theo hướng:

          - Mở rộng chức năng huy động vốn từ các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước. Chức năng này hiện nay đã có nhưng chủ yếu chỉ mới cho phép huy động từ các tổ chức. Riêng nội dung huy động vốn đối với cá nhân thì còn hứơng dẫn chung chung là “theo quy định của pháp luật”. Trong tương lai cần xem đây là kênh quan trọng trong huy động vốn cho Quỹ, hơn nữa cần cho phép Quỹ có thể huy động ngắn hạn trong dân khi nhu cầu vốn đầu tư tăng cao. Lợi thế cạnh tranh của Quỹ khi huy động là Quỹ có nguồn vốn điều lệ do ngân sách cấp đảm bảo, và cho vay đầu tư hạ tầng bao giờ cũng có nguồn thanh toán chắc chắn từ ngân sách hoặc thu phí.

          - Cần sớm cho Quỹ phát hành trái phiếu Quỹ Đầu tư để tham gia đầu tư vào các công trình có vốn lớn và thu hồi chậm như bãi đổ xe đô thị, nhà ga, cảng biển, cầu đường giao thông…

          - Có quy chế cho Quỹ áp dụng mô hình hợp tác công tư (PPP) trong đầu tư trực tiếp. Quỹ có thể góp vốn cùng tư nhân lập công ty có vốn hổn hợp để triển khai dự án; hoặc thông qua đấu thầu để giao cho các công ty tư nhân thay Quỹ triển khai dự án và các dịch vụ, còn Quỹ chỉ tài trợ vốn cho các dự án.

          Trong 10 năm qua Quỹ Đầu tư phát triển đã có đóng góp đáng kể cho thành phố đáng sống, và trong 10 năm nữa Quỹ có đủ sức vươn lên xứng đáng là chỗ dựa vững chắc của thành phố Đà Nẵng giàu mạnh và văn minh?

Võ Duy Khương

Chủ tịch HĐQL

Liên kết website